Wat bepaalt de stijl van je tekst?

  • Door Willem Verdaasdonk
  • 29 februari 2016
Wat bepaalt de stijl van je tekst

Een tekst kan formeel zijn of informeel, makkelijk of moeilijk, toegankelijk of ingewikkeld, voor jong of voor oud, voor mannen of voor vrouwen… en ga zo maar door.

Het is de stijl van een tekst die dit bepaalt en die stijl zelf is weer een optelsom van allerlei functionele hulpmiddelen. In je stijlkoffer zitten bijvoorbeeld zaken als zinsopbouw en woordgebruik: lange zinnen met veel jargon en korte zinnen in jip-en-janneketaal. De structuur van je tekst zit ook in die koffer: veel of weinig kopjes, een rapport met een wetenschappelijke opbouw of een roman met een verhalende opbouw. En dan heb je nog een paar heel belangrijke stijlmiddelen in je koffer die het beeld van je tekst kunnen versterken: stijlfiguren en beeldspraak. 

In dit artikel bespreken we de vier belangrijkste stijlelementen op hoofdlijnen. Meer details vind je in andere artikelen.

De stijl van je zinnen

Sommige schrijvers houden van lange, zorgvuldig opgebouwde zinnen, uitgebreid in hun informatie, met een reeks fraai geformuleerde bijzinnen die indruk maken op de lezer. Anderen houden van korte. Weer anderen zorgen voor een evenwichtige mix daartussen. De Taaluilen horen tot die laatste categorie.
Werkwoordsvormen bepalen ook een groot deel van je stijl. Handleidingen zijn bijvoorbeeld vaak in de gebiedende wijs geschreven: ‘Draai de knop naar rechts. Doe het klepje open.’ Ook de lijdende vorm vind je hier vaak in terug: ‘De machine wordt automatisch gestart.’

Een aantal tips voor zinnen vind je in dit artikel. Waar je in ieder geval altijd op moet letten, is dat de stijl van je zinnen bij de lezer past. Geen hakketakzinnen in een belangrijk rapport, geen ellenlange zinnen in een artikel in de Libelle of op een vakantiesite.

De stijl van je woorden

Je kunt woorden gebruiken die binnen een bepaald jargon passen en alleen voor vakgenoten te begrijpen zijn of woorden helemaal aan het andere – makkelijke – einde van het spectrum. Bijvoorbeeld als je schrijft voor kinderen. Je kunt voor ouderwetse woorden kiezen of overdreven trendy schrijven. Hiphoppende jeugd benader je met andere woorden dan moeders met jonge kinderen.

Maar je kunt het ook dichterbij zoeken. Er is bijvoorbeeld een groot verschil tussen onderkomen en woning, en misschien voel je zelfs wel een verschil tussen huis en woning. Terwijl het allemaal iets is waar je in woont. Woorden kunnen een duidelijke kleur aan je tekst geven en zijn in hun samenhang ook een belangrijk hulpmiddel voor de toon van een tekst.

En wat zo mooi is aan woorden: je kunt zelf nieuwe bedenken die nóg beter passen bij je stijl en je toon.

Stijlfiguren

Bij een stijlfiguur gebruik je woorden in een andere, ongebruikelijke betekenis. Het maakt je tekst vaak sterker, levendiger en doeltreffender.
Bekende stijlfiguren zijn:

Eufemisme (verzachtend woordgebruik voor iets onaangenaams)

Onze buren hadden tijdens hun vakantie ongewenste bezoekers.

Hyperbool (overdrijving)

Waar bleef je zo lang? Ik heb een eeuwigheid op jou staan wachten.
Zij danste de sterren van de hemel.

Herhaling

Hij gilde en gilde en gilde maar.

Inversie (omkering)

Regen, kou en veel wind, dat was het weer van vandaag.

Arjen Lubach had hier een item over in zijn programma Zondag met Lubach. Hij noemt het een #andersomliner of een #robtripje.

Tautologie (twee woorden die hetzelfde betekenen)

Dit krijgt u er gratis en voor niets bij.

Pleonasme (bijvoeglijk naamwoord versterkt de betekenis van het zelfstandig naamwoord)

Het is heerlijk wandelen in de kraakhelder witte sneeuw.

Retorische vraag (een vraag waarop je geen antwoord verwacht)

Hoe dom kun je zijn?

Let op: Je kunt deze stijlfiguren ook verkeerd gebruiken. Pleonasmen zijn daar een bekend voorbeeld van. In ‘nat water’ en ‘de witte schimmel van Sinterklaas’ is geen sprake van versterking. Water is namelijk altijd nat en de schimmel van Sinterklaas is altijd wit. ‘Witte sneeuw’ is wel goed; dat zegt iets over de ongereptheid van die sneeuw.

Beeldspraak

Beeldspraak is figuurlijk taalgebruik waarbij vergelijking een belangrijke rol speelt. Je geeft je woorden meer zeggingskracht door ze te vergelijken met iets anders. Je tekent als het ware een beeld. Het heet niet voor niets beeldspraak.
Beeldspraak kan een grote rol spelen als je schrijft volgens het show, don’t tell principe.

Bekende vormen van beeldspraak zijn:

Vergelijking

Zij is zo beweeglijk als kwikzilver.

Metafoor (niet-letterlijk gebruik van een woord ter versterking van het beeld)

De deinende mensenzee golfde mee op de muziek.

Personificatie

De wind had ’s nachts de straten schoongeveegd.

Hypallage

Let op: Stijl is niet hetzelfde als toon!

Bij toon moet je nog veel meer denken aan emotie en beleving. Het gevoel dat je bij een tekst krijgt. Natuurlijk horen daar ook de juiste woorden bij, maar stijlelementen als lange of korte zinnen zijn hierbij niet doorslaggevend. Daar staat tegenover dat leestekens wel weer een belangrijk onderdeel van je toonkoffer zijn: uitroepteken, vraagteken, beletselteken (drie gedachtepuntjes) enz.

Een voorbeeld van een vriendelijke toon in een chatgesprek met Drukwerkdeal:

Coen Doldersum: Goedemorgen!
Ik: Zojuist heb ik een nieuw bestand geüpload omdat het vorige was afgekeurd. Wij hebben de boekjes eigenlijk wel op vrijdag nodig. Is dat nog haalbaar?
Coen Doldersum: Ja dat is nog haalbaar. Indien het bestand vandaag voor 12.00 uur opnieuw is gecontroleerd en het bestand is goed dan kan je de order uiterlijk vrijdag nog verwachten!
Coen Doldersum: Je krijgt daar automatisch nog een bevestiging van deze ochtend. Mocht je om 11.45 uur nog niks van ons vernomen hebben dan kan je weer even met ons contact opnemen om het bestand met spoed nog te laten controleren, maar ik verwacht dat je dan al wel een bericht van ons hebt ontvangen!
Coen Doldersum: Heb je nog andere vragen voor nu?
Ik: Nee, dank je wel. Ik hoop dat het deze keer goed is gegaan en dat het door kan voor druk. Ik wacht het af. Dank voor je antwoord.

Meer over

Deel dit artikel

Vond je dit interessant?

Abonneer je op de Taalalert. Dan krijg je regelmatig leerzame artikelen in je mailbox. Bovendien ontvang je het gratis e-book Snel Beter Schrijven.

Wij gaan altijd zorgvuldig om met je persoonsgegevens en gebruiken deze alleen om contact met jou op te kunnen nemen. Meer daarover in onze privacyverklaring.

Something went wrong. Please check your entries and try again.

Gerelateerde artikelen

‘Mogen’, hoeft lang niet altijd

‘Mogen’, hoeft lang niet altijd

mo·gen (mocht, heeft gemogen) 1 tot iets in staat zijn: er mogen zijn er aantrekkelijk uitzien 2 kunnen: zich mogen verheugen in grote populariteit3 het recht, de toestemming hebben: van mij mag het ik vind het goed; wat mag het zijn? vraag van een verkoper in een winkel4 (van een persoon) wel aardig vinden: ik mag hem wel5 mogelijk zijn: het mag wel waar zijn; het heeft niet zo mogen zijn verzuchting als iets prettigs niet is gebeurd; dat mocht je willen! schamper commentaar op …

‘Mogen’, hoeft lang niet altijd Lees verder »

Read More
Onze geschiedenis is saai en voorspelbaar

Onze geschiedenis is saai en voorspelbaar

Vaak zien we van die standaard webtekstjes: ‘Onze geschiedenis’. Op zich goed om op je website te zetten hoe jouw organisatie uit het ei is gekropen. Geen organisatie is op dezelfde manier ontstaan, dus je kunt je lekker onderscheiden. Maar doe het dan wel goed.  Een paar tips: Noem het niet ‘onze geschiedenis’, maar ‘ons …

Onze geschiedenis is saai en voorspelbaar Lees verder »

Read More
Over social media gesproken

Over ‘social media’ gesproken

Of moet je zeggen ‘sociale media’? Goed nieuws, het mag allebei. Nederlands of Engels dus. Maakt niet uit.  Tweede vraag: ‘is het enkelvoud of meervoud?’ Als je ‘sociale media’ gebruikt is het meervoud.  Sociale media hebben een grote invloed op de communicatie. Bij ‘social media’ kun je het enkelvoud gebruiken, zeker als het lidwoord ontbreekt.Social media …

Over ‘social media’ gesproken Lees verder »

Read More
Scroll naar top