Knappen en plikken: een spoonerisme

humoristisch taalgebruik

stijlfiguur

Om maar even met de deur in huis te vallen: ik wist wel dat het bestond, maar niet dat het zo heette. Spoonerisme. Ik maak me er zelf namelijk heel vaak schuldig aan. Zo vaak, dat ze het hier op kantoor een naam hebben gegeven: het PassworD-syndroom (PassworD is de vertaalzus van Taaluilen). Zo heb ik het regelmatig over plikken en knappen, of soms ook knappen en plikken, en vertel ik een grieperige collega dat hij rinea lecta zijn bed in moet duiken. Ik vind een programma lekker draaglempelig en gebruik vaak de rechterknuismop.

Ik doe het niet met opzet. Echt niet. Ik verspreek me gewoon. Heb het niet eens in de gaten, totdat iemand zegt: “Hè? Wat zeg jij nou?” En vervolgens barst iedereen in lachen uit. Inclusief ikzelf, want soms is wat ik zeg vreselijk lachwekkend. Ook niet met opzet. Daarom is het des te grappiger.

Omdat me dit nogal eens gebeurt, is er door de jaren heen een lange lijst ontstaan van dit soort versprekingen. En het schijnt besmettelijk te zijn, want onlangs hoorde ik collega Paula zeggen: “Ik kom morgen een eertje uurder.” Je snapt het al: het is een vrolijke boel bij ons op kantoor. En misschien is het ook wel erfelijk. Mijn vader noemde bijvoorbeeld iets een scheetje beef en mijn broer ging een rondje blok fietsen. Mijn zoon had het over een truishoudhapje en lag te gieren van de lach bij het boelkloedig van Meneer Kaktus.

Dit verschijnsel heet een spoonerisme

Een spoonerisme is dus een verspreking waarbij je binnen een woord of een zinsnede letters of lettergrepen verwisselt. Je kunt het per ongeluk doen (zoals ik), maar ook met opzet. Dan is het een stijlfiguur. Een heleboel van die bewuste verwisselingen hebben al een vaste plek gekregen in het Nederlands:

hartzwarig → zwartharig
scheldgieters → geldschieters (Philip Freriks op Radio 1, 16 juli 2008)
onverklaarbaar bewoond → onbewoonbaar verklaard
versnelde verkering → verkeerde versnelling
met verkrachte eenden → met vereende krachten
heter boren → beter horen
heien en braken → breien en haken
mijn jeus neukt → mijn neus jeukt
met de baard tussen de stenen → met de staart tussen de benen
slaatje bla → blaadje sla
een scheetje beef → een beetje scheef
veelgevraagde stellen → veelgestelde vragen
dat zet geen doden aan de zeik → dat zet geen zoden aan de dijk

Henk Elsink had ooit een liedje Kleine Johanna (Jeine Klojanna) dat helemaal op dit soort verhaspelingen was gebaseerd.

En onlangs werd door Politie Team Hoofdwegen deze foto gemaakt:

spoonerisme
foto: Politie Team Hoofdwegen

Eponiem

De naam spoonerisme is afkomstig van de Engelse dominee en wetenschapper William Spooner (1844-1930). Het is dus een eponiem. Spooner verwisselde vaak letters. Zo zei hij eens tijdens een diner Let us drink to the queer old dean in plaats van op the dear old Queen.

Iets vergelijkbaars is een malapropisme, mogelijk vernoemd naar Mrs Malaprop uit een Engels toneelstuk. Daar hebben we ook een artikel over geschreven en nu ik mijn PassworD-syndroomlijst zo eens bekijk: daar maak ik me ook heel vaak schuldig aan … Gelukkig ik niet alleen.

Ik ben de tent van deze baas.
Hij zit in zwaar vaarwater.
Er gaat een lichtje rinkelen.
Een eitje van een cent.
Met een glashard gezicht.

Meer over

Deel dit artikel

Vond je dit interessant?

Abonneer je op de Taalalert. Dan krijg je regelmatig leerzame artikelen in je mailbox. Bovendien ontvang je het gratis e-book Snel Beter Schrijven.

Wij gaan altijd zorgvuldig om met je persoonsgegevens en gebruiken deze alleen om contact met jou op te kunnen nemen. Meer daarover in onze privacyverklaring.

Something went wrong. Please check your entries and try again.

Gerelateerde artikelen

Invalshoek

Invalshoek

Met een goed gekozen invalshoek: verleid je de lezer sluit je aan op de belangstelling van de lezer baken je de inhoud af verbind je inhoud en emotie geef je een onderwerp een boeiende of zelfs onvoorspelbare wending Een wereld van verschil. Kijk eens naar de twee verschillende invalshoeken.  Partner in de zorg Familie en …

Invalshoek Lees verder »

Read More
Hebben we nog contact

Hebben we nog contact?

Je wilt niet dat je lezer afhaakt. Hoe houd je hem bij de les? Dat doe je met ‘hebben-we-nog-contact-zinnen’: het zijn korte, pakkende zinnen meestal direct gericht aan jou als lezer de stijl wijkt af van de zinnen eromheen Vergelijk het met een docent die bezig is met de les.‘Ben je er nog bij Jan?’‘Volgen …

Hebben we nog contact? Lees verder »

Read More
Verhoog de pakkans met PAKHEM

Verhoog de pakkans met PAKHEM

Zo’n beetje elke tekst moet natuurlijk beginnen met een inleiding om de aandacht van de lezer te trekken. Compliment voor de schrijver als hij de lezer snel te pakken heeft. Lukt dit met alleen een mooie eerste zin? Helaas. Was het leven maar zo eenvoudig. Je kunt wel ijzersterk beginnen, maar als je tekst daarna …

Verhoog de pakkans met PAKHEM Lees verder »

Read More

Laat een reactie achter

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Scroll naar top