Koppelteken (verbindingsstreepje)

  • Door Willem Verdaasdonk
  • 23 november 2015
koppelteken

koppelteken

In het Groene Boekje zijn zo’n 15 pagina’s gewijd aan het verschijnsel koppelteken. Wanneer schrijf je woorden aan elkaar, wanneer los, wanneer met een koppelteken?

Wij hebben de belangrijkste regels hier voor je op een rij gezet. Natuurlijk is dit bij lange na niet compleet, maar hiermee heb je wel de meest voorkomende gevallen te pakken.

1. Gelijkwaardige samenstellingen

Gelijkwaardige samenstellingen bestaan uit woorden van hetzelfde soort (zelfstandig naamwoord, bijvoeglijk naamwoord) die in de samenstelling evenveel waard zijn.

zwart-wit, hotel-restaurant, cultureel-historisch, journalist-schrijver

2. Ongelijkwaardige samenstellingen

Let op: géén koppelteken!

Ongelijkwaardige samenstellingen bestaan uit woorden waarvan één het grondwoord is en de andere daar ondergeschikt aan zijn. Je kunt het bijna altijd horen aan de klemtoon. Is er maar één lettergreep met de klemtoon, schrijf dan het woord helemaal aan elkaar.

langetermijnplanning vs. planning op lange termijn
zwartboek vs. zwart boek
U vindt het antwoord onder de veelgestelde vragen vs. Er waren veel gestelde vragen.
vijftigeurobiljet (ook: 50 eurobiljet)

Is de betekenis onduidelijk, of is het woord moeilijk leesbaar als je alles aan elkaar schrijft, dan mag je een koppelteken plaatsen.

massagebed of massagebed (maar ook massage-bed of massa-gebed)
tweedekansonderwijs (maar ook tweedekans-onderwijs)

3. Hoofdwoord met bijzondere bepaling

In het Nederlands kennen we erg veel zogenaamde bijzondere bepalingen. Dat zijn woorden die vóór het hoofdwoord worden geplaatst en daar een extra betekenis aan geven. Een paar voorbeelden zijn interim, assistent, quasi, oud, bijna, niet, non. Deze bepalingen schrijf je allemaal met een koppelteken aan het hoofdwoord.

oud-directeur, ex-medewerker, adjunct-secretaris, niet-rokers, collega-bedrijf, quasi-grappig

4. Samenkoppeling

Een samenkoppeling is een reeks woorden die een vast begrip zijn geworden. Je schrijft ze met een koppelteken tussen de losse delen.

een kant-en-klare maaltijd, een staakt-het-vuren, een laag-bij-de-grondse streek

Combineer je zo’n samenkoppeling met een ander zelfstandig naamwoord, dan schrijf je dat eraan vast. Ook hier kun je het horen aan de klemtoon: er is er maar één.

kant-en-klare maaltijd en kant-en-klaarmaaltijd
doe-het-zelf en doe-het-zelfzaak
nek-aan-nek en nek-aan-nekrace (zie ook dit artikel)

5. Klinkerbotsing

Klinkers botsen met elkaar als ze samen een klank vormen die anders wordt uitgesproken dan bedoeld. Daardoor kan verwarring ontstaan. Voorbeelden zijn geupload (eu), beinvloed (ei), skiervaring (ie).

  1. Bestaat het woord uit twee losse woorden die een samenstelling vormen, dan schrijf je een koppelteken.
  2. Ontstaat er geen verwarring, dan schrijf je gewoon alles aan elkaar.
  3. Is het woord geen samenstelling, maar bijvoorbeeld een meervoud of een enkel woord, dan schrijf je een trema.

samenstelling + klinkerbotsing: gala-avond, bureau-agent, ski-ervaring, na-apen, zee-egel, zo-even

samenstelling + geen klinkerbotsing: koffieautomaat, juryuitspraak

geen samenstelling: zeeën, cliënt, reünie

6. Geografische namen

Er zijn veel aardrijkskundige namen die uit twee delen bestaan. Die schrijf je altijd met een koppelteken, ook als je er een afleiding van maakt.

Midden-Europa en Midden-Europees
Centraal-Amerika en Centraal-Amerikaans
Noord-Brabant en Noord-Brabants

Let op: apostrof

Géén koppelteken schrijf je als het hoofdwoord een afkorting is die letter voor letter wordt uitgesproken (initiaalwoord) en het totaal is een afleiding.
In plaats daarvan schrijf je dan een apostrof.

sms’en, AOW’er

 

Meer over

Deel dit artikel

Vond je dit interessant?

Abonneer je op de Taalalert. Dan krijg je regelmatig leerzame artikelen in je mailbox. Bovendien ontvang je het gratis e-book Snel Beter Schrijven.

Wij gaan altijd zorgvuldig om met je persoonsgegevens en gebruiken deze alleen om contact met jou op te kunnen nemen. Meer daarover in onze privacyverklaring.

Something went wrong. Please check your entries and try again.

Gerelateerde artikelen

Invalshoek

Invalshoek

Met een goed gekozen invalshoek: verleid je de lezer sluit je aan op de belangstelling van de lezer baken je de inhoud af verbind je inhoud en emotie geef je een onderwerp een boeiende of zelfs onvoorspelbare wending Een wereld van verschil. Kijk eens naar de twee verschillende invalshoeken.  Partner in de zorg Familie en …

Invalshoek Lees verder »

Read More
Hebben we nog contact

Hebben we nog contact?

Je wilt niet dat je lezer afhaakt. Hoe houd je hem bij de les? Dat doe je met ‘hebben-we-nog-contact-zinnen’: het zijn korte, pakkende zinnen meestal direct gericht aan jou als lezer de stijl wijkt af van de zinnen eromheen Vergelijk het met een docent die bezig is met de les.‘Ben je er nog bij Jan?’‘Volgen …

Hebben we nog contact? Lees verder »

Read More
Verhoog de pakkans met PAKHEM

Verhoog de pakkans met PAKHEM

Zo’n beetje elke tekst moet natuurlijk beginnen met een inleiding om de aandacht van de lezer te trekken. Compliment voor de schrijver als hij de lezer snel te pakken heeft. Lukt dit met alleen een mooie eerste zin? Helaas. Was het leven maar zo eenvoudig. Je kunt wel ijzersterk beginnen, maar als je tekst daarna …

Verhoog de pakkans met PAKHEM Lees verder »

Read More

1 reactie op “Koppelteken (verbindingsstreepje)”

  1. Wat ik mis in de uitleg over het wel of niet plaatsen van een koppelteken.

    Duidelijk is “brood en banketproducten” maar wat wordt het in het geval van “Agrarische en diepvriesproducten”? Wordt het “Agrarische en diepvries producten” of “Agrarische- en diepvriesproducten” of “Agrarische en diepvries -producten” ???

    Bij voorbaat dank voor uw reactie.

Laat een reactie achter

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Scroll naar top